اصغر زارعى
تا قبل از برگزارى اولين دوره مسابقات باشگاهى در ايران با نام ليگ، مسابقات فوتبال به صورت استانى برگزار مى شد و تيم هاى منتخب استان ها هر ساله در يك شهر به صورت متمركز مسابقات را برگزار و قهرمان را مشخص مى كردند. اگرچه اولين دوره مسابقات باشگاهى در سال ۱۳۳۹ برگزار شد، اما اولين دوره مسابقات واقعى قهرمانى باشگاه ها در سال ۱۳۴۹ به اجرا درآمد و از آن زمان تاكنون ۲۴ دوره ليگ برگزار شده است.
ليگ فوتبال در ايران تحت نام ۵ عنوان برگزار شده است: ليگ منطقه اى، ليگ تخت جمشيد، ليگ قدس، ليگ آزادگان و ليگ برتر. تعداد تيم ها و شكل برگزارى مسابقات بارها دچار تغيير شده است: از ۸ تيم در اولين دوره تا ۲۴ تيم در فصل ۷۳ و شكل برگزارى نيز از انجام مسابقات به صورت متمركز گرفته تا انجام مسابقات در يك گروه و ۲ گروه متغير بوده است. در مورد فصل مسابقات نيز بايستى اشاره شود كه برخلاف تمام ليگ هاى معتبر دنيا زمان ثابتى براى شروع و پايان ليگ وجود نداشته است. به جز در دوره اى كه ليگ تخت جمشيد برگزار مى شد و ثبات نسبى در فصل مسابقات وجود داشت (فصل فوتبال اسفند آغاز و آذر سال بعد پايان مى گرفت)، حتى در ليگ برتر و حرفه اى نيز زمان ثابتى براى شروع ليگ تاكنون تعيين نشده است. براى اولين بار ليگ با حضور ۱۸ تيم برگزار مى شود تا فوتبال ايران ليگ ۱۸ تيمى را نيز تجربه كند.
هفتادمين تيم از همدان مى آيد
طى ادوار گذشته ليگ، ۶۸ تيم در مسابقات شركت كرده اند و در فصل جديد با حضور تيم هاى پاس همدان و شيرين فراز كرمانشاه اين تعداد به ۷۰ خواهد رسيد. تهران با شركت دادن ۱۹ تيم ركوردار است كه برخى از اين تيم ها مثل عقاب، بانك ملى، دارايى، بانك تجارت، كشاورز، بانك سپه، پارس خودرو و بهمن امروزه وجود خارجى ندارند. توزيع جغرافيايى تيم هاى حاضر در ليگ بدين ترتيب بوده است: خوزستان (۱۱ تيم)، مازندران (۸ تيم)، گيلان (۷ تيم) فارس و اصفهان (۴ تيم) آذربايجان شرقى و خراسان (۳ تيم) بوشهر و يزد (۲ تيم) و استان هاى هرمزگان، لرستان، آذربايجان غربى، مركزى و كرمان هر كدام يك تيم در ليگ داشته اند. در فصل جديد نيز همدان و كرمانشاه به فهرست استان هاى صاحب تيم در ليگ سطح اول اضافه مى شوند.
پرافتخارترين تيم
پرسپوليس تهران (۸قهرمانى)
پرافتخارترين تيم تاريخ ليگ پرسپوليس است كه ۸ بار عنوان قهرمانى را به خود اختصاص داده است. اين تيم در سال هاى ۵۰ و ۵۲ و ۵۴ و ۷۴ و ۷۵ و ۷۷ و ۷۸ و ۸۰ موفق به تصاحب جام قهرمانى شده است و علاوه بر اين ۷ مقام نايب قهرمانى و ۴ مقام سومى نيز در كارنامه دارد. استقلال و پاس ديگر تيم هاى پرافتخار ليگ هستند. در بين شهرستانى ها نيز سپاهان و فولاد موفقترين تيم ها بوده اند.
طولانى ترين و كوتاهترين دوره
فصل ۷۶ ليگ آزادگان، طولانى ترين دوره ليگ بود كه بيش از يك سال طول كشيد! اين فصل از ۲۰ تير ۱۳۷۶ آغاز و در روز ۲۳ مرداد ۷۷ با ديدار استقلال و بهمن به پايان رسيد.
كوتاهترين فصل مسابقات نيز مربوط به اولين دوره ليگ بود كه مسابقات به صورت متمركز و طى ۱۰ روز در تهران انجام شد.
بيشترين حضور
پرسپوليس تهران (۲۴ حضور)
پرسپوليس تنها تيمى است كه در تمام ادوار ليگ حاضر بوده و هرگز به دسته پايين تر سقوط نكرده است. سرخپوشان پايتخت در ۲۴ دوره ليگ حضور داشته اند و اگرچه در فصل ۷۶ از ادامه ليگ كناره گيرى كردند، اما در آن دوره نيز ۸ بازى انجام دادند. پس از پرسپوليس، پاس كه امروز وجود خارجى ندارد و استقلال بيشترين حضور در ليگ را داشته اند. در بين تيم هاى شهرستانى نيز سپاهان با ۲۱ دوره حضور ركورددار است.
بيشترين امتياز در يك فصل
پرسپوليس تهران (۶۵ امتياز)
پرسپوليس در فصل ۷۷ ليگ آزادگان طى ۳۰ بازى با ۱۹ برد و ۸ تساوى، ۶۵ امتياز كسب كرد كه بالاترين امتياز كسب شده طى يك فصل در تاريخ ليگ است. در ليگ برتر نيز فولاد در فصل ۸۳ با كسب ۶۴ امتياز ركورد قابل توجهى از خود برجاى گذاشت.
بيشترين گل زده در يك فصل
استقلال تهران (۵۸ گل)
آبى هاى تهران در اولين دوره ليگ پس از انقلاب در سال ۶۸ طى ۲۰ بازى مرحله گروهى ۵۲ گل و در مرحله نيمه نهايى و نهايى نيز با به ثمر رساندن ۶ گل ديگر و مجموع ۵۸ گل تهاجمى ترين تيم تاريخ ليگ لقب گرفتند.
برترين گلزن تاريخ ليگ
ادموند بزيك (۸۴ گل)
ادموند بزيك مهاجم اسبق پرسپوليس، سپاهان و آرارات با به ثمر رساندن ۸۴ گل برترين گلزن تاريخ ليگ است. بزيك ۳۲ گل در پرسپوليس، ۳۰ گل در سپاهان و ۲۲ گل در آرارات به ثمر رساند و يك بار نيز عنوان آقاى گلى ليگ را به دست آورد. ساير گلزنان برتر تاريخ ليگ عبارتند از:
على اصغر مدير روستا (پاس، بهمن و پيكان) ۸۱ گل
رضا عنايتى (استقلال و ابومسلم) ۸۰ گل
رضا صاحبى (پيام و ذوب آهن) ۶۸ گل
رسول خطيبى (پاس، ذوب آهن و سپاهان) ۶۶ گل
برترين گلزن خارجى
لئون استپانيان (۴۱ گل)
هافبك باسابقه ارمنستانى كه ۲ فصل قبل به كار خود در ليگ ايران پايان داد، با ۴۱ گل بهترين گلزن خارجى تمام ادوار ليگ محسوب مى شود. لئون ۳۹ گل در سپاهان و ۲گل نيز براى آرارات به ثمر رساند، اما در ذوب آهن گلى به ثمر نرساند. لئون ۱۱ فصل در ليگ براى تيم هاى آرارات، سپاهان و ذوب آهن بازى كرد.
برترين گلزن فصل
رضا عنايتى (۲۱ گل)
در فصل ۸۴ ليگ برتر، رضا عنايتى گلزن تيم استقلال با به ثمر رساندن ۲۱ گل ركورد تاريخى از خود برجاى گذاشت. عنايتى يك فصل قبل با ۲۰ گل با ركورد فرشاد پيوس در فصل ۷۳ برابرى كرده بود.
بيشترين گل در يك بازى
رضا عنايتى (۷ گل)
در آن بازى معروف فصل ۸۰ كه ابومسلم ۹ ـ۲ استقلال رشت را برد، رضا عنايتى به تنهايى ۷ گل به ثمر رساند و همين گل ها مهاجم ابومسلم را به عنوان آقاى گلى اولين دوره ليگ برتر رساند.
گلزنى در بازيهاى پياپى
نادر دست نشان (۸ بازى)
در فصل ۷۲ ليگ آزادگان، نادر دست نشان مهاجم تيم نساجى مازندران در ۸ بازى متوالى تيمش، ۹ گل به ثمر رساند و ركورد جالبى از خود ثبت كرد.
بيشترين كارت قرمز
عليرضا واحدى نيكبخت (۷ كارت قرمز)
واحدى نيكبخت ستاره فعلى پرسپوليس با ۷ بار اخراج در ليگ اين ركورد منفى را به خود اختصاص داده است. نيكبخت در استقلال ۶ بار و در پرسپوليس نيز يك بار كارت قرمز دريافت كرده است. عليرضا سهندرازيان بازيكن سابق پاس و ستار همدانى با ۶ كارت قرمز ديگر ركوردداران كارت قرمز در ليگ هستند.
سنگين ترين محروميت
مجتبى محرمى (۳ سال)
سنگين ترين محروميت انضباطى در ليگ پس از بازى جنجالى پرسپوليس- استقلال در فصل ۷۳ براى مجتبى محرمى بازيكن پرسپوليس اختصاص يافت. البته محرمى پس از تحمل نصف دوره محروميت خود بخشيده شد.
ابو اميريان بازيكن اسبق آرارات و سعيد باغوردانى بازيكن استقلال نيز در دهه ۵۰ به دليل زد و خورد با داور يك سال محروم شده بودند.
بهترين پيروزى
پرسپوليس تهران ـ شاهين بوشهر (۱۰ ـ ۱)
تنها تيمى كه در يك بازى ليگ گل هاى به ثمر رسانده خود را ۲ رقمى كرده پرسپوليس است كه در هفته ششم فصل ۷۳ ليگ آزادگان تيم شاهين بوشهر را ۱۰ - ۱ شكست داد.
در ليگ برتر نيز بهترين برد متعلق به ابومسلم مشهد است كه ۹- ۲ استقلال رشت را در فصل ۸۰ با شكست مواجه ساخت.
باسابقه ترين بازيكن
يحيى گل محمدى (۱۴ فصل)
كاپيتان صباباترى كه در اين فصل پانزدهمين فصل حضورش در بالاترين سطح فوتبال را تجربه مى كند، تنها بازيكن باقيمانده از اولين دوره ليگ پس از انقلاب در سال ۶۸ است كه هنوز در ليگ فعال است.
گل محمدى اولين بار در سال ۶۸ با تراكتورسازى ليگ را تجربه كرد و پس از آن با تيم هاى بانك تجارت، پرسپوليس، فولاد و صباباترى به حضورش ادامه داده است.
بيشترين بازى در ليگ
عليرضا پورمند (۲۹۶ بازى)
كاپيتان سابق ابومسلم و فعلى تراكتورسازى ركورددار بيشترين بازى در ليگ است.
پورمند از فصل ۷۳ با بانك تجارت تهران بازى در ليگ را تجربه كرد و پس از آن با تيم هاى سپاهان، ذوب آهن، پاس، فجر سپاسى و ابومسلم به حضورش در ليگ تداوم بخشيد.
پورمند طى ۱۲ فصل حضور در ليگ ۲۹۶ بار به ميدان رفت و ركورد تاريخى را به ثبت رساند. در بين بازيكنان خارجى نيز آرمناك پطروسيان با ۲۷۷ بازى ركورددار است.
بيشترين حضور يك مربى
محمود ياورى (۳۴۰ بازى)
سرهنگ كهنه كار فوتبال ايران كه در فصل جارى هدايت تيم برق شيراز را بر عهده دارد، ركورددار مربيگرى در ليگ فوتبال ايران است. ياورى كه در اولين و دومين دوره ليگ به عنوان بازيكن با پاس در ليگ حضور داشت، از سال ۱۳۵۲ با ذوب آهن مربيگرى را شروع كرد و پس از آن در تيم هاى سپاهان، فجر سپاسى، برق شيراز، پاس، ابومسلم، تراكتورسازى و استقلال اهواز فعاليت كرده است.
ياورى كه با ۶۸ سال مسن ترين مربى فعلى ليگ است، ۳۴۰ بار به عنوان مربى در ادوار گذشته ليگ هدايت تيم هاى فوق را برعهده داشته است.
بيشترين بازيكن خارجى يك تيم
ذوب آهن اصفهان (۱۸ بازيكن)
ذوب آهن اصفهان تا فصل قبل از ۱۸ بازيكن خارجى در تركيب خود طى ادوار گذشته ليگ استفاده كرده است كه در بين تيم هاى حاضر در ليگ يك ركورد محسوب مى شود.
ذوبى ها در فصل ۷۳ سرگى پا ناماريوف روسى را به عنوان اولين خارجى به خدمت گرفتند.
۸ بازيكن خارجى ذوب آهن ارمنستانى و ساير بازيكنان از كشورهاى آذربايجان، نيجريه، مولداوى، برزيل، اسلواكى، سنگال، پرتغال و اروگوئه بوده اند.
پرافتخارترين مربى
على پروين (۳ قهرمانى)
سلطان محبوب فوتبال ايران با كسب ۳ عنوان قهرمانى، پرافتخارترين مربى ليگ محسوب مى شود. پروين طى ۳ فصل ۷۷ و ۷۸ و ۸۰ پرسپوليس را به عنوان قهرمانى ليگ رساند. پروين علاوه بر ليگ، با كسب بيش از ۱۵ جام پرافتخارترين مربى تاريخ فوتبال ايران نيز هست.
بيشترين عنوان آقاى گل
غلامحسين مظلومى و رضا عنايتى (۳ بار)
در ۲۴ دوره گذشته ليگ ۲ بازيكن موفق شده اند عنوان آقاى گلى خود را ۳ بار تكرار كنند.
غلامحسين مظلومى طى ۲ فصل ۵۲ و ۵۳ ليگ تخت جمشيد با استقلال تهران و در فصل ۵۵ با شهباز تهران عنوان آقاى گل ليگ را به دست آورد.
غلامرضا عنايتى نيز طى ۲ فصل ۸۳ و ۸۴ با استقلال و ۸۰ با ابومسلم اين عنوان را به خود اختصاص داد.
پرافتخارترين بازيكن
بهروز رهبرى فر (۶ قهرمانى)
بهروز رهبرى فر مدافع سابق پرسپوليس و پاس تهران، با ۶ عنوان قهرمانى پرافتخارترين بازيكن ليگ است. كاپيتان سابق پرسپوليس طى سال هاى ۷۴ و ۷۵ و ۷۷ و ۷۸ و ۸۰ با پرسپوليس و ۸۲ با پاس به عنوان قهرمانى ليگ دست يافته است و بعيد است كه تا سال ها بازيكنى موفق به كسب اين تعداد عنوان قهرمانى شود.
ركورد حفظ دروازه
بهرام مودت (۸۴۴ دقيقه)
بيشترين دقايق بدون گل خورده متعلق به بهرام مودت دروازه بان پرسپوليس است كه در ليگ فصل ۵۴ طى ۸ بازى و به مدت ۸۴۴ دقيقه دروازه خود را بسته نگه داشت و در بازى نهم على نياكانى مهاجم ملوان به اين ركورد پايان داد.
اولين ها
اولين بازى: پاس تهران ـ تاج شيراز
اولين گلزن: محمود ياورى (پاس)
اولين داور: ارشد برازنده
اولين اخراجى: همايون بهزادى (پرسپوليس)
اولين هت تريك: حسين كلانى (پرسپوليس)
اولين قهرمانى: استقلال تهران
بازيكنان خارجى
اگرچه تعداد بازيكنان خارجى ليگ اين فصل نسبت به فصل گذشته كاهش يافته است، اما به جز تيم هاى فجر سپاسى و ملوان كه در تاريخ خود هرگز از بازيكن خارجى استفاده نكرده اند و استقلال اهواز، ۱۵ تيم ديگر ليگ برتر حداقل يك بازيكن خارجى به تركيب خود اضافه كرده اند و تاكنون حضور ۳۵ بازيكن قطعى شده است و البته احتمال افزايش اين تعداد در نيم فصل وجود دارد چرا كه با وجود قوانين محدودكننده در استفاده از بازيكنان ليگ برترى تيم ها براى كامل كردن تركيب خود به استفاده از بازيكنان خارجى تمايل بيشترى دارند. نكته قابل توجه اين است كه تيم ها به استفاده از بازيكنان نسبتاً با كيفيت از امريكاى جنوبى گرايش دارند و حضور ۱۰ بازيكن برزيلى و اروگوئه اى در ليگ گواه اين مدعاست. همچنين ۲۰ بازيكن نيز سابقه حضور در فوتبال ايران را دارند و قرارداد آنها تمديد يا از تيم هاى ديگر منتقل شده اند.
بازيكنان خارجى كه در اين فصل در ليگ حضور دارند عبارتند از:
پرسپوليس تهران ـ ژاك الونگ (كامرون)
استقلال تهران ـ سان جان اورسويچ (مقدونيه)
سايپا تهران ـ آدريانو آلوز و آواندرو سيلوا (برزيل) على ترائوره (مالى)
صباباترى تهران ـ المير توليا، آلن آوديچ و مارينكو ماكيچ (بوسنى)
راه آهن تهران ـ گئورگ كاسپاروف و هاملت ميختاريان (ارمنستان)
پيكان تهران ـ تاريبو وست (نيجريه)
پاس همدان ـ طابق گوويچ و امير بوچا (بوسنى)، ولاديمير ميسيوويچ (صربستان)
شيرين فراز كرمانشاه ـ بدرا دياكى (مالى)
نفت آبادان ـ مارسلو دى سوزا (اروگوئه) لئوناردو وبيمنتا و رناتو مدريوس (برزيل)
برق شيراز ـ محمدناصر (عراق) و مارتين كانگارو (اروگوئه)
مس كرمان ـ سوكو بوفانا (مالى)، پائولو روبرتو داسيلوا (برزيل) و جرادو آريل سانتوس (اروگوئه)
ابومسلم مشهد ـ فرانك آتسوى (توگو)، دنى اولروم (نيجريه) و ايوان پتروويچ (صربستان)
ذوب آهن اصفهان ـ مارتين محمد منساه (غنا)، فابيو خواكيم داسيلوا (برزيل عيسى آندوى (سنگال) و آرمن تيگوانيان (ارمنستان)
سپاهان اصفهان ـ جابا موجيرى (گرجستان) عمادرضا و عبدالوهاب ابوالهيل (عراق) ـ پرنس كبيربلو (نيجريه)
پگاه گيلان ـ ساشا ايليچ (مقدونيه) و آكوستنى گيلائورى (گرجستان)
